Tin Khoa học - Công nghệ trong nước

Phát hiện một chi thực vật hoàn toàn mới cho thế giới – chi Giang Ly / Billolivia D.J.Middleton, gen. nov.

.

Vào khoảng đầu năm 2012, trong quá trình tìm kiếm vị trí để triển khai cho Đề tài “Thành lập ô nghiên cứu định vị 25 ha để phục vụ nghiên cứu diễn thế tại Vườn Quốc gia Bidoup - Núi Bà” (mã số TN3-09), TS. Lưu Hồng Trường, phó Viện trưởng cùng các nhà khoa học của Viện Sinh Thái học Miền Nam (SIE) trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đã phát hiện ra 1 loài thực vật rất mới lạ, chưa từng biết đến thuộc họ Thượng Tiễn (Gesneriaceae) mọc trên thảm rêu ẩm ướt ven suối Giang Ly.

Khi mô tả hình thái học bên ngoài của hoa và cách phát hoa cho thấy loài này rất gần với các đại diện của chi Cyrtandra thuộc họ Thượng tiễn (Gesneriaceae) vốn có vùng phân bố tập trung chủ yếu ở các đảo Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, loài mới thu thập được này lại rất khác biệt với lá mọc cách thay vì mọc đối như các loài khác thuộc chi Cyrtandra. Hơn nữa, chi thực vật trong họ Gesneriaceae này chưa có đại diện nào được phát hiện ở vùng lục địa châu Á. Ngay sau khi thu thập mẫu TS. Lưu Hồng Trường đã thông báo và chuyển mẫu này đến các nhà khoa học thực vật học của Vườn thực vật hoàng gia Edinburgh (Scotland, Anh quốc) để nhờ phân tích về sinh học phân tử. Kết quả phân tích sinh học phân tử đã cho ra kết quả bất ngờ là loài này hoàn toàn khác với các ghi nhận đã có và chúng vượt qua sự hiểu biết của các nhà thực vật học. Chúng  thuộc về một chi thực vật mới chưa từng được chúng ta biết đến trước đây: Billolivia D.J.Middleton, gen. nov.

Chi thực vật mới này đã được các nhà khoa học của Viện SIE đặt tên tiếng Việt là Chi Giang Ly. Giang Ly là nơi đầu tiên tìm ra loài chuẩn cho Billolivia là một vùng sinh thái cảnh quan rất đặc trưng có độ cao 1700 m trên núi cao của VQG Bidoup Núi Bà, Lâm Đồng, nơi quanh năm mây mù che phủ nằm giáp ranh với tỉnh Khánh Hòa. Billolivia – là tên ghép của hai nhà thực vật học nổi tiếng trong thế kỷ 20, ngài  Brian Laurence Burtt (đã mất) và ngài Olive Hilliard là một trong những người đầu tiên đã từng đặt nghi vấn về việc định loại các mẫu vật tương tự được thu từ Việt Nam và đang lưu trữ ở một số bộ sưu tập thực vật lớn trên thế giới.

Loài Giang Ly đuôi dài - Billolivia longipetiolata mới phát hiện tại ô mẫu định vị 25 Ha của Vườn quốc gia Bidoup-Núi Bà được coi là là loài chuẩn cho chi thực vật mới Giang Ly – Billolivia này đang lưu trữ tại Bộ sưu tập SGN Viện Sinh thái học Miền Nam.

ChigianglyLoài Billolivia longipetiolata (Ảnh: Lưu Hồng Trường)

Tiếp tục nghiên cứu sâu và rộng hơn trong phạm vi lân cận của trạm nghiên cứu Tây Nguyên 3 - Giang Ly, TS. Lưu Hồng Trường và cộng sự cho thấy đến nay có thể xác nhận có ít nhất 5 loài thuộc chi Giang Ly - Billolivia. Cả 5 loài này đều là các loài mới cho khoa học, trong đó có bốn loài gồm có B. longipetiolata, B. minutiflora, B. poilanei B. violacea được tìm thấy từ vùng cao nguyên Đà Lạt. Loài còn lại được đặt tên là Billolivia vietnamensis được Viện Sinh thái học Miền Nam phát hiện ở Vườn quốc gia Bù Gia Mập, tỉnh Bình Phước. Đây cũng là kết quả bất ngờ của một dự án được Quỹ Bảo tồn rừng đặc dụng Việt Nam (VCF) tài trợ. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng loài Billolivia vietnamensis này có thể tìm thấy ở khu rừng biên giới với quốc gia láng giềng Campuchia.

Cả 5 loài mới phát hiện trong chi Giang Ly – Billolivia đều là những loài đặc hữu  cho vùng núi cao nam Tây Nguyên. Tất cả chúng đều mọc dưới tán rừng trong khu vực rừng thường xanh, ven các suối nhỏ, hay các vùng đất ẩm ướt. Hai loài Billolivia minutifloraB. vietnamensis  tìm thấy ở vùng đất thấp hơn 200–600.  Loài  Billolivia longipetiolataB. violacea thì lại phát hiện ở khu vực cao nguyên độ cao 1400–1950 m. Riêng loài Billolivia poilanei, thường phân bố ở độ cao 1200 m và vẫn còn ít thông tin về loài này.

Các phát hiện mới quan trọng trên vừa được công bố trên tạp chí thực vật học Phytotaxa ở New Zealand số 161 vào tháng 3 năm 2014.

Phát biểu về ý nghĩa quan trọng của phát hiện mới này, Giáo sư Pete Hollingsworth, Giám đốc khoa học của Vườn thực vật Hoàng Gia Edinburgh (RBGE) nhấn mạnh đến việc cần phải tiếp tục triển khai nghiên cứu phân loại học của chi Giang Ly mới này vì những phát hiện ra loài mới tuy là quan trọng nhưng sẽ có ý nghĩa vô cùng thuyết phục hơn nữa khi mà chúng ta phát hiện ra một chi mới hoàn toàn cho khoa học đang còn tồn tại trong tự nhiên.

Họ Gesneriaceae bao gồm rất nhiều những loài thực vật chỉ thị cho một hệ sinh thái còn nguyên vẹn chưa bị tác động mà cần phải ưu tiên cho bảo tồn. Nhiều loài trong chi Giang Ly mới này cũng là nguồn gen quý là đối tượng rất quan tâm của nghề làm vườn và tạo giống mới cho cây cảnh.

Tốc độ suy giảm của các sinh cảnh quan trọng đặc trưng trong vùng nhiệt đới như hiện nay là một vấn đề rất đáng cho chúng ta lo ngại. Và thực tế những loài thực vật mới trong chi Giang Ly mới này đang ở trong vị trí rất nguy cấp cho bảo tồn ‘Critically Endangered’.

Đã đến lúc chúng ta cần phải khẩn trương đầy mạnh những nghiên cứu tương tự đế tìm kiếm và phát hiện những giá trị quý giá của tính đa dạng sinh học trên toàn cầu trước khi chúng bị biến mất khỏi những hiểu biết và ghi nhận của loài người.

Cần phải có những hiểu biết nhiều hơn về những loài đang tồn tại trước mắt chúng ta và môi trường nơi chúng đang cư trú, đó là những đòi hỏi cấp thiết nhất hiện nay để bảo tồn chúng.

Những công việc nghiên cứu tìm kiếm và mô tả mới cho khoa học về hệ thực vật Việt Nam và vùng lân cận Campuchia và Lào nơi rất giàu có về đa dạng sinh học không thể thành công nếu như không có sự hợp tác chặt chẽ của các nhà khoa học thực vật học trên thế giới và các nhà khoa học của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
    

Tác giả: TS. Vũ Ngọc Long, Viện Trưởng
và TS. Lưu Hồng Trường, Phó Viện Trưởng
- Viện Sinh thái học Miền Nam
Xử lý tin: Minh Tâm

 

Bản quyền thuộc về Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Địa chỉ: 18 Hoàng Quốc Việt, Cầu Giấy, Hà Nội. Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
Khi phát hành lại thông tin trên Website cần ghi rõ nguồn: "Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam".